BEYPAZARI GELENEKSEL EVLERNDE UYGULANAN TATLI SIVAi ZERNE BR NCELEME 

ZET 
Tipik ve yresel ayrcalklar gsteren geleneksel Trk evlerini bnyesinde barndran Ankarann Beypazarlesinde koruma almalarsrdrlmektedir. Ancak bu almalarn uluslar araskoruma ltleri ile ne kadar rtt sorgulanmamakta ve zgn unsurlarn yaatlabilmesi iin uygulanmas gereken yntem konusunda da bir tartma bulunmamaktadr. Bu nedenlerden dolay, Beypazar ilesinde uygulanan koruma ve srdrme abalarn deerlendirmek amacyla alma yaplmasna gerek duyulmu ve bu alma, Beypazarnda yitirilmekte olan zgn sva yapm tekniini, malzeme ve uygulama boyutlaryla irdelemek ve bu anlamda belgelemek amacyla ele alnmtr. Bu balamda, bu almada zgn sva retim ve uygulama teknii incelemesi yaplmtr. Sva hammaddesi, mevcut svalarn bileenleri ve bileenlerin boyut ve miktarlar gzlem ve teknik analizlerle tespit edilmi, balaycmalzemenin retimi, sva hazrlanmas ve uygulanmas sreleri de yerinde tespit edilmitir. Sonu olarak, zgn sva malzemesinin balaycmaddesinin yrede bulunan alyataklarndan temin edilen talardan yerel bir teknikle retilen, karlan ve uygulanan Tatl Sva olduu malzeme zellikleri, retim ve uygulama boyutlar ile birlikte aklanm, bu yresel malzeme, bilgi ve deneyimin (know how) korunmas iin ise uluslar arasilkelere uyularak neriler hazrlanmtr. 

i Sva Tatl adyla anlmaktadr. Tatl denilmesinin nedeni, svann karlmas ve uygulanmas srasnda ustalarn ellerine dermatolojik  zarar vermemesindendir. 
i Plaster is locally named Tatl because it applies any dematological damage to the craftmans hands during  the preperation and application processes. 
G. Urak ve G. elebi Beypazar Geleneksel Evlerinde Uygulanan Tatl Sva zerine Bir nceleme 
1. GR
Ankarann Beypazarlesi, bnyesinde geleneksel kent kltrnn soyut ve somut unsurlarn barndran bir yerleimdir. 1884 yangnndan sonra yaklak ayntarihlerde oluan mahalleler, 800,000 m alanda 3000 adet geleneksel evi iermektedir [1]. Dokuyu oluturan evler plan ve cephe dzeni, mekan ve mimari elemanlar, yapm teknii ve malzeme kullanm asndan geleneksel Trk evi zelliklerini tamakta, bazyapm, retim, uygulama teknikleri ve malzeme kullanm ise yresel ayrcalklar gstermektedir. 
ki,  veya drt katl olabilen evler, farkl cephe ve plan tiplerindedir. Bazlar bir ara kat, bazlarguganaii veya her ikisini birden iermektedir. Zemin katlar servis mekanlar, st katlar (ara kat, birinci ve ikinci kat) yaama mekanlar olarak planlanmtr. Dduvarlarda, ta ve kerpi yma ile ahap karkas sistemler birlikte kullanlm, i duvarlar ise ahap karkas ve kerpi yma sistem ile oluturulmutur. Zemin kat duvarlar genellikle ta yma, dier kat duvarlarise genellikle ahap dolgulu veya ender olarak kerpi dolgulu ahap karkas sistemle ina edilmitir. Karkas duvarlarda, 12x12  15x15 cm boyutlarnda kare kesitli ahap elemanlar yatay ve dey atlarak duvar dolgusu elde edilmitir (ekil 1. a, b). Tm karkas sistemin ve kerpi yma sistemin duvarlar ite ve dta Beypazar geleneksel evlerine has yerel bir retim ve uygulama teknii olan Tatl Sva ile svanmtr. Karkas duvarlarn kalnlklar sva dahil 20 cm olmakla birlikte; bazzemin katlarda 30-31 cm kalnla ulamaktadr. Kerpi yma duvarlarn kalnlklar da 50 cm dir. Zemine oturan demelerin dndaki tm demeler ahap kirileme yntemiyle oluturulmutur. Kesik koni biimindeki ta ayaklara oturan, 24-26 cm apndaki ahap dikmeler birinci kat tar. Dikmelerde herhangi bir hasar olduunda zemin kat ta duvarlar tayclk grevi de grr. 
Beypazarnda bulunan bu geleneksel ve yresel unsurlar toplumumuzun kltrel miraslarndandr. Bu unsurlar ayn zamanda yresel zellikleri ile dnyann kltrel eitliliinin de bir gstergesidir. Bunlar, globalleme ve tekdze olma tehlikesi iinde bulunan dnyamzda kaybedilmemesi gereken kimlik zellikleridir. Btn insanlk, kimliinin ifadesi olan bu kltrel miras oluturan zgn kantlara sahip olma, anlama, aklcve uygun bir ekilde kullanma hakkna sahiptir. Bu zellikleri btn zgnlkleri ile sonraki kuaklara iletme grevi ise bugnk neslin sorumluluundadr. Bu, insanln srdrlebilir geliimi iin de vazgeilemez bir sorumluluktur [2]. 
ii Gugana; evin tam ortasnda, bir yannda ya da orta aks boyunca sofa ile ilikili olarak konumlanan, kare veya dikdrtgen planl kk bir mekann evin athizasndan ykseltilmesi suretiyle oluan bir kattr. Kn depo, yazn ise manzara seyir ve oturma mekan olarak kullanlr. n ve yan cephelerinde pencereleri vardr. kinci kat merdiveninin devamyada mutfaktan bir merdiven ile ulalr. 

Bu balamda, Beypazarnda 10 Mays 2000 tarihinden itibaren tarihi doku ve yaplarn korunmasile ilgili almalara byk bir hz verilmitir. Btnleik bir koruma planlamas bulunmayan Beypazarkentsel sit alan iinde parac bir yaklamla 20 yapda esasl onarm, 500 yapda da basit onarm yaplmtr. Basit onarm kapsamnda, at onarm, ryen pencere ve kaplarda yenileme ve cephe svas yenilemesi yaplm olup, yapsal sorunlar ve i mekanla ilgili herhangi bir alma yaplmamtr. Yaklak 1000 evin restorasyon/cephe salkllatrma almalarnn bitirilmesi de amalanmaktadr [3]. Cephe svalarnn yenilenmesi ileminde belediye, tescilli yaplarn svalarnn raspa edildikten sonra tekrar Tatl Sva ile svanmasn, tescilsiz ama doku btnl iin korunan yaplarn ise imento sva ile svanarak beyaz akrilik cephe boyas ile boyanmasnilke olarak benimsemitir. Bu yaklamla, zgn cephe svalargerekli test ve incelemelerden geirilmeden raspa edilmi, ahap dolgularn zerine sva teli (rabitz) aklm ve zerine gnmzn imento esasl sva malzemesi uygulanm ve plastik esaslboyalarla boyanmtr. Bu uygulamalarla, cepheler parlak beyaz renge dntrlm ancak, orijinal svann doal mat beyaz rengi yok edilmitir. Buna ramen, yerleimin panoramik grntsnde, arparlak ama bakml bir grn hakim olmu, ulusal ve uluslararas yazl ve grsel basn kanallar ile tantm yaplan Beypazarnn turizm kapasitesinin son drt yl iinde % 1000 artmas salanmtr [3]. Ancak, bu almalarn uluslararas koruma ltleri [2, 4-13] ile ne kadar rtt, gelecek kuaklarn soyut ve somut unsurlar tanma haklarnn ne lde korunabildii, mevcut yasal, ynetsel ve akalyollarla korumann ne kadar baarl olabildii sorgulanmamaktadr. Globallemenin hzla ivme kazanddnyamzda yerel kimliin korunmas ve o yere ait zelliklerin yaatlabilmesi asndan da bir sorgulama yaplmamaktadr. Beypazar ilesindeki deerleri de tanmak, belgelemek ve ileride yaplacak koruma almalarna veri oluturmak amacyla aratrmalarn yaplmasna gerek vardr. Bu alma da, bu amala ele alnm olup, Beypazar ilesinde yitirilmekte olan sva yapm tekniini, malzeme ve uygulama ynleri ile irdelemek ve bu anlamda belgelemek amacyla yaplmtr. almada, Tatl Sva ile  yaplan zgn retim irdelenmitir. 

2. BEYPAZARI EVLERNDE KULLANILAN SIVANIN ZELLKLER: ARATIRMA VE BULGULAR 
Beypazargeleneksel evlerinin tm ahap karkas ve kerpi duvarlarnn i ve d yzeylerinde Tatl Sva kullanlmtr ve Anadoluda sadece Beypazar Evlerinde bu svaya rastlanmaktadr. Svann balaychammaddesi Beypazar yresindeki ta yataklarndan temin edilmek ve sadece Beypazarlesinin Tekke Kynde ilenerek sva yapmnda kullanlabilir duruma getirilmektedir [1, 15]. Daha sonra yerel sva ustalar tarafndan yerinde karlarak kaba ve ince sva olarak binalarda uygulanmaktadr. Ahap duvar dolgusu ve kerpi yzeylere dorudan uygulanan bu svann ahap ve kerpi aralarna girebilecek ekilde uygulanmas nemlidir. Bylece, kalnl 3-10 cm arasnda deien svann yzeylere salam yapmassalanr. Bunun 0.5 cmsi ince svadr (ekil 2c) ve zerine bir kaplama uygulanmaz. Bu sva, halk arasnda Tekke Kireci ad ile de anlmaktadr. Gnmzde, Tekke Kynde sadece bir aile (Hseyin Baydar ailesi) retim yapmaktadr. Hazrlan ve uygulanzel bilgi, tecrbe ve beceri (know how) gerektirmektedir. Malzeme pahal olmasa da, emek youn bir retimdir ve uygulama srasnda malzemenin abuk priz yapmasnedeniyle zel beceri gerektirmektedir. Bu nedenle, son be yl iinde yaplan uygulamalarda Tatl Sva tercih edilmemekte, daha ucuz ve elde edilii ile uygulamas daha kolay olan imento balaycl svalar kullanlmaktadr. Bu balamda, gnmzde geleneksel retim ve uygulama yntemini bilen ustalar kalmam, eski ustalar ise yalanmtr. Bugn emek veren  ve yenileme almalarnda grev alan yal ustalar unlardr: 
	Sva balaycmaddesi retim ustalar: Hseyin Baydar (69) iii, Ycel Baydar (43), Mehmet Baydar 
(62) ve Kasm Baydar (30),   

	
Sva karma ustalar: Ahmet alkan (59), nal Kksal (49), Yunus Trkolu (49), Yakup Eken (38), 

	
Mala ve perdah ustalar: Sadettin evik (Cbriv usta) (60), Murat Tanrsever (49), Adem Trkolu (44) 


Tm ustalar, Tatl Svann retim ve uygulansrasnda ellere ve solunum yollarna zarar vermediine, duvar konstrksiyonunda nemden kaynaklanan sorunlara neden olmadna deinerek insana dost ve teknik ynden de yeterlilik zelliklerinden sz etmektedirler. Svacln ekip ii olduunu, batan sona zamanlama, kvam/dozaj ve mala/perdahlama bakmndan pf noktalar bulunduunu, bunun okulu olmayp bilgi ve deneyimin babadan oula getiini, ancak gnmzde daralan pazar nedeniyle verilen emein karlnn alnamadn, dolaysyla artk bu ii yapmak isteyen gen bulunmadn belirtmektedirler. Bu veriler dorultusunda, insana ve yaplara dost ama yok olma tehlikesi iinde olan zgn Tatl Sva kaplamalarn, svann retim ve uygulama tekniinin yaatlmas iin sva yapmnda kullanlan 
iv Cbr: Ad geen usta ustala baladnda o kadar fakirmi ki, bir gmlei bile yokmu. Bu nedenle ona plak anlamna gelen cbr lakab taklmtr. 
iii Usta ya

G. Urak ve G. elebi Beypazar Geleneksel Evlerinde Uygulanan Tatl Sva zerine Bir nceleme 
doal balaycmalzeme zelliklerinin incelenmesi, svann hazrlan, uygulan ve mevcut sva rnekleri zerinde analiz almasnn yaplmas ve belgelenmesine gerek duyulmutur.  

2.1. Deneysel Aratrmalar 
Bu alma iin deneysel ve yerinde tespit olmak zere iki farkl yntemle aratrma yaplmtr: Birinci yntemde; balayc madde olarak kullanlan doal tamalzemenin ve mevcut sva rneklerinin zellikleri deneylerle saptanmtr. Kullanlan hammadde ve mevcut svalardan numuneler alnarak X n difraksiyonu yntemiyle minerolojik yap zmlemesi ve elek analizi yntemiyle de svay oluturan bileenlerin boyut ve miktarlar tespit edilmitir. Analizlerde doal ve pimi ta rneklerinin yan sra; 1884 tarihli  yapdan alnan kaba ve ince sva rnekleri deney malzemesi olarak kullanlmtr. Deneyler sonunda elde edilen sonular, doal tan zellikleri balamnda irdelenmitir 
kinci yntemde; balayc maddenin elde edilme ve sva uygulama tekniine ilikin aamalar yerinde tespit edilmi ve lmler yaplmtr. 

2.1.1. Doal ta ve mevcut sva rneklerinin zellikleri 
Mevcut svalarn bileenlerini ve bileenlerin boyut ve miktarlarn tespit etmek amacyla iki ayr inceleme yaplmtr. Bunlardan birincisinde X n difraksiyonu yntemiyle minerolojik yap zmlenmitir. Dierinde ise, elek analizi yntemiyle svay oluturan bileenlerin boyut ve miktarlar saptanmtr [15]. Analiz doal ve pimi ta rneklerinin yan sra; 1884 tarihli  yapdan alnan kaba ve ince sva rnekleri zerinde yaplmtr. 
Svada balaycmalzemenin hammaddesi olarak kullanlan doal ta ve mevcut binalardan alnan sva rneklerinin minerolojik yaps homojen hale getirilmi toz rnekler zerinden X n difraksiyonu yntemiyle saptanmtr. Doal ta, pimi ta, kaba sva ve ince svadan alnan rnekler Trkiye imento Mstahsilleri Birliine ait laboratuarda incelenmi ve numunelerin ieriinin CaSO4 0.5H2O (bassanite), CaSO4 (anhidrit III), CaSo4.0.6H2O ve CaSO4.0.62H2Odan olutuu saptanmtr. Bu maddeler, alta bileikleridir. ekil 3-6da X-Inlar difraktogramlar verilmektedir. 
Svay oluturan bileenlerin boyut ve miktarlarnn tespit edilmesi amacyla laboratuar almasyaplmtr [15]. Her deney iin ikier deney numunesi kullanlmtr. Bu alma srasnda ncelikle belirli arlktaki ince ve kaba sva rnekleri, %5 orannda HCl iinde eritilmi, bu srada gaz olumam ve byk miktarda slfat saptanmtr. Bu ilemden sonra agregalar damtk su ile ykanm, kurutulmu ve her rnek iin elek analizi yaplmtr. 




Analiz sonunda, kaba svadan alnan A1, A2, A3 rneklerinin incelik modllerinin birbirine yakn, 2846 orannda ak renkli, kk boyutlu, temiz ykanm nehir kumu ieren, al balaycl bir sva olduu tespit edilmitir. Elek analizi yaplan B1, B2, B3 ince sva rneklerinin analiz sonular da bunlarn ok az miktarda (% 5-6) ok ince agrega ieren alta balaycl olduunu gstermitir. Bu sonular, zgn kaba ve ince sva malzemelerinde, yrede bulunan al talarnn geleneksel bir teknikle retilen ve uygulanan Tatl Sva olduunu, i ve dduvar svalarnda kaba ve ince sva olarak bu malzemenin kullanldn aklamtr. Elek analizi sonular Tablo 1de verilmektedir. 

AGREGA NCELK  
MALZEME  RNEK NO YER  DAILIMLARI %  BALAYICI ORANI (%)  AGREGA ORANI (%)  AGREGA TANIMLAMASI  
1 mm  500 mm  250 mm  125 mm  125 mm  
A. KABA SIVA  A.1  Beytepe S. no:8  zemin kat -batcephesi  31  12  18  20  19  61  39  Temiz ykanm nehir kumu. Kk taneler keskin kenarl, bykler yuvarlak.  
A.2  Beytepe S. no:6  zemin kat - dou cephesi  29  17  23  17  14  54  2  46  2  Temiz ykanm nehir kumu. Kk taneler keskin kenarl, bykler yuvarlak.  
A.3  Beytepe S. no:15 zemin kat  dou cephesi  46  10  12  13  19  71.5  3.5  28.5  3.5  Temiz ykanm nehir kumu. Kk taneler keskin kenarl, bykler yuvarlak.  
B. NCE SIVA  B.1  Beytepe S. no:6 zemin kat -dou cephesi  95  5  Kk boyutlu 1.25 mm altnda karmlar; mika da grlmtr.  
B.2  Beytepe S. no:15 zemin kat -dou cephesi  95  1  5  1  // // //  
B.3  Beytepe S. no:8 zemin kat  i mekan  94  6  // // //  



2.2.   Bulgularn Deerlendirilmesi  
Beypazar yresi al ta yataklar asndan zengin bir blgedir [16]. Dolaysyla, bu yerel malzemenin geleneksel yaplarda kullanlm olmas doaldr. X n difraksiyonu yntemiyle saptanan maddeler de tipik olarak al ta zellii gstermektedir. 
Genel olarak al ta, kimyasal bileimi kalsiyum slfat olan bir mineral olup, bileimindeki iki molekl kristal suyu bulunan trne Jips (CaSO4.2H2O), susuz kalsiyum slfat mineraline de Anhidrit (CaSO4) denir. Her birinin ayr ayr bulunduu yataklar olmasna ramen, bu iki mineral ok defa birlikte bulunur [17]. 
Kalsiyum slfatn sulu ve susuz bileikleri aadaki gibidir: 
CaSO4.2H2O 


Jips (ift sulu kalsiyum slfat) Selenit (Kalsiyum slfat dehidrat) Alta
CaSO4.1/2 H2O Bassanit (Yarm sulu kalsiyum slfat) Yap als (Kalsiyum slfat hemi hidrat/yar hidrat) .-hemi hidrat -hemi hidrat 
CaSO4 


znr anhidrit (Hegzagonal kalsiyum slfat) Anhidrit III 
CaSO4 znmez anhidrit (Susuz-Ortorombik kalsiyum slfat) Doal anhidrit Anhidrit II 
Doal anhidrit (CaSO4); jips yataklarnda tabakalar halinde bulunur ve yapsnda kristalize su iermez. Mohs skalasnda sertlii 3-3.5 arasnda deiir. Bassanit (CaSO4.0.5H2O); anhidrit ile jips arasnda ayr bir mineral faz oluturur. Doada dorudan tehis edilemez. X nlarveya petrografik yoldan tanmlanmasmmkndr. Genellikle al ta

G. Urak ve G. elebi Beypazar Geleneksel Evlerinde Uygulanan Tatl Sva zerine Bir nceleme 
yataklarnn %1 kadar bassanit ierdii bilinmektedir [17]. Jips (CaSO4.2H2O); bnyesinde 2 molekl su ierir, anhidrite gre ok yumuaktr. Mohs skalasnda sertlii 2.2-2.4 arasnda deiir. Saf olduu zaman, bileiminde %79.1 kalsiyum slfat, % 20.9 su bulunmaktadr Alta yataklarndan kan jipsin kimyasal yaps bu deerlere uyar [18]. Nitekim analizi yaplan doal ta ta bu deerlere uygun i yapzellikleri gstermektedir. 
Al ta, yeterli derecede saf olduu zaman, renksiz, saydam veya beyaz renktedir. inde yabancmaddelerin bulunmas halinde alta bu maddelerin tr ve miktarna balolarak gri, sar, kahverengi veya pembe olabilir. Kristal yaps iyi olan jipsler, levhamsbir yap gsterir ve  yar geirgen veya tamamen saydam olabilir. I yar geirenlere jips albatr da denir ve ss eyas yapmnda kullanlr. 
Al mineralleri syla deiik yapay ekillere dnebilir. Bu ekiller al mineralinin ierdii molekl suyunun farkl scaklklarda ksmen veya tamamen uzaklatrlmasyla elde edilir. erdii kimyasal ve fiziksel yapya bal olarak farkl scaklklarda farkl dnmler olabilmektedir. Ancak, genel olarak sva ve har olarak kullanlan al, al tann 120130 oC scaklkta stlmasyla elde edilir. Kimyasal olarak bnyesindeki suyun uzaklatrlmasna kalsinasyon denir. Suyun uzaklatrlmas ilemi sonucunda malzeme yarhidrat (hemihidrat) hale dnr. Sva als (Plaster of Paris) olarak bilinen yap malzemesi bu ilem sonucunda elde edilir ve ilemin iki basamaktan oluan kimyasal ifadesi aadaki gibidir: 
CaSO4 . 2H2O 


CaSO4.  H2O + 3/2 H2O 
Alta
  Al 
CaSO4 .  H2O CaSO4 +  H2O 
Yap als  Anhidrit 
Al tann stlma ortam, alnn tekrar sertlemesine etken olan kristal yapsn etkilemektedir. .-Hemihidrat al, al tann yksek basn altnda, su buharl ortamda stlmasyla elde edilir. Bu malzeme har olarak hazrlandnda su ile olan reaksiyonu ok yavatr. -Hemihidrat al ise al tann kuru atmosferde ve normal basnta stlmasyla elde edilir ve suyla olan reaksiyonu daha hzldr. 
Al veya al ta 170-250 oC arasnda stlrsa tm suyunu kaybederek znebilir anhidrit IIIe (susuz kalsiyum slfat) dnr. Bu rnn kristal yaps su iermeyen boluklu yapdadr ve suyla hzl reaksiyona girer. Anhidrit 250 oCnin zerinde stlrsa suda znmeyen anhidrit IIye dnr. Su ile reaksiyon vermedii iin yap malzemesi olarak kullanlmaz [19]. Su ile birleimindeki kimyasal reaksiyonlar tersinir reaksiyonlardr. Yar hidrat malzeme su ile kartrld zaman kaybetmi olduu 3/2 molekl kristal suyu tekrar bnyesine alarak katlar. Katlamann fiziksel nedeni kristalleme, kimyasal nedeni ise hidratasyon dur. Bunun da iki aamal ifadesi aadaki gibidir [20]: 
CaSO4 +  H2O 


CaSO4.  H2O CaSO4 .  H2O + 3/2 H2O 

CaSO4. 2H2O 
Toz al  Alta
Sonu olarak, yukardaki bilgilerden doal tan pime ssnn, suyla reaksiyon zelliklerinin nemli olduu grlmektedir. almann bundan sonraki blmnde, doal tan ilenmesi ve uygulanmassreci irdelenerek, bu bilgiler nda bir sonuca ulalacaktr. 



3.	GELENEKSEL TATLI SIVANIN ELDE EDLME VE UYGULAMA SREC
Yukarda malzeme zellikleri tanmlanan doal tan, bulunduu doal ortamndan alnarak kye getirilmesiyle birlikte zgn sre balamaktadr. Balaycmaddenin piirilmesi, sva olarak hazrlanmas ve uygulanmasnda geleneksel olarak uygulanan ynteme ilikin srece ait aamalar yerinde tespit etmek amacyla, 20 Temmuz 2004 tarihinde BeypazarTekke Kyne gidilerek iki gn sresince tespit ve lmler yaplmtr. Bu srecin, balayc maddenin elde edilmesi ve uygulamann yaplmas olarak iki alt balkta incelenmesi uygundur.  
Al ta, Beypazar yaknndaki kayalklardan traktrle getirilerek krlmakta, irili ufakl paralara ayrlmakta ve frna yerletirilmeye hazr duruma getirilmektedir.  

3.1. Balayc Maddenin Elde Edilme Yntemi ve Sre 
Doal tan piirildii frn; 270 x 300 cm taban ala-nnda,  taraf 60 cm kalnlnda ve 160 cm yksekliinde, sert ve dayankl moloz ta duvarla evrili, st ak bir frndr (ekil 7.a). Beypazar yresinde hakim rzgar kuzey ynnden etkili olduu iin frnn az da kuzey ynnde bulunmaktadr. Piirme ilemi balamadan nce toprak zemin zerine 25-30 cm yksekliindeki sert ve dayankl talar ortaya ve frn duvarlarna yakn konulmakta, bu talarn zerine de demir zgara yerletirilmektedir (ekil 7.b). Demir zgara ile toprak zemin arasnda kalan boluk ise yakn evreden kesilen aalardan elde edilen ktkler ve odunlarla derinlemesine doldurulmaktadr. 
Ta paralarnn frna yerletirilmesi srasnda bykten ke doru bir yerletirme sistemi dikkate alnmaktadr (ekil 7.b). Yerletirme ilemi gn boyunca devam etmektedir. 20 Temmuz gn de talarn dizilmesi ilemi yaplmtr. Talar frn st hizasna kadar dizildikten sonra, 21 Temmuz gn frn saat 7.00de zgarann altndaki boluktan ahap ktkler atelenmitir. Odunlar yanarken oluan duman ve snn muntazam denmi talarn aralarndaki boluklardan geerek frn iinde yayld gzlenmitir (ekil 7.c). 


ekil 7. (a) Bo durumda, (b) piirilmeye hazr ve (c) atelenmi durumdaki frn (14) 
Tespitin yapld 21 Temmuz gn hava scaklsaat 7.00de 18 oC olarak llmtr. Frnda pimekte olan talarn scaklnn llmesinde Raytek ST30 Non-Contact Infrared Termometre kullanlm olup (ekil 8), ocan banda belirli zaman aralklarnda lmler yaplm ve frndaki talarn yzey scakl saptanmtr (Tablo 2). 


NO  SAAT  LM YER  SICAKLIK ( oC )  
1  7:45  FIRIN ALT HZASI  40  60  
2  7:45  FIRIN ST HZASI  85  90  
3  8:00  ALT HZA  77  90  
4  8:00  ST HZA  110 - 120  
5  10:30  PM TA  180  
6  13:00  PM TA  200-220  
7  14:00  PM TA  200-220  
8  14:00  FIRIN ST HZASI  80-90  
9  15:00  PM TA  90-100  
10  17:00  PM TA  60-80  

lk yzey scakl frnn ak olan yznden, saat 7.45te alnm ve frnn alt seviyesinde 40-60 oC, st seviyesinde ise 85-90 oC arasnda llmtr. Saat 8.00de yaplan lmde ise yzey scaklklarnn alt seviyede 77-90 oC, st seviyede ise 110-120 oCye ulat tespit edilmitir. Yaklak  saat boyunca bu scaklk deimemitir. Bu sre iinde frnn i ksmlarndaki talara ulamak ve scakl lmek mmkn olamamtr. Alevler sona erip, odunlar kor halde iken ynn yksekliinde azalma balam, saat 11.00de kme 30cmye ulamtr ve baz taparalar demir zgaradan dmtr (ekil 9.a). Bu talardan alnan baznumunelerin i scaklklarnn 160-180 oC arasnda olduu ve kolaylkla paralanabildikleri gzlenmitir. Saat 13.00te kme miktarartm ve ken frndan alnan baz talarn i scaklklar 200-220 oC bazlarnn ise 130-140 oC olarak llmtr (Tablo 2). Saat 14.00e kadar talarn yzey scaklklarnda nemli bir deime saptanmamtr.  scaklk en fazla 220 oC olarak llmtr. Saat 15.00te talarn scaklnn 90-100 oCye dt, hava scaklnn ise 28-29 oC arasnda deitii llmtr. Saat 17.00de talarn scaklklarnn 6080 oC arasnda olduu, talar arasndaki boluklarn ortadan kalkt ve tamamen kt gzlenmitir. Saat 17.00den sonra yzey scaklklarnn llmesine son verilmi ve frn soumaya braklmtr. 
22 Temmuz 2004 tarihinde, souyan talarn avu iinde ezilebilecek kadar yumuak olduu gzlenmitir. Frndan alnan talar dzgn zemine serilmi, nce ahap tokalarla basit olarak paralanm, daha sonra ise kk tane boyutuna getirmek amacyla zerinden traktr geirilerek kolaylkla tlmtr. tlen malzeme paketlenerek pazarlamaya hazr hale getirilmitir. 


3.2. Sva Uygulama Teknii 
Yukarda geleneksel retim sreci anlatlan malzeme, Beypazar evlerinde yzyllardr kullanlan svalarn balayc maddesidir. Bu balaycnn yaklak 10 dakikada katlama zellii gstermesi nedeniyle, sva uygulamas en az drt kiilik bir ekiple yaplabilmektedir. Ekipten birisi harc karmakta, biri malzeme tamakta, biri mala perdah ekmekte, dieri de son kat perdahn uygulamaktadr. 
Yresel yntemlerle elde edilen sva harc, kaba ve ince olmak zere iki tabaka halinde uygulanmaktadr. Kaba sva uygulamalar iin 20 kg. balayc maddeye 30 kg. temiz ykanm dere kumu konacak ekilde karlmaktadr. Tablo 1de elek analizi verilen sva harcna konulan su miktarn karma ustasayarlamakta 

G. Urak ve G. elebi Beypazar Geleneksel Evlerinde Uygulanan Tatl Sva zerine Bir nceleme 

ekil 9. (a) Pimi talarn frndan alnmas, (b) Ahap tokala paralanmas ve (c) tlmesi (14) 

ve yaklak olarak 1 lek balaycya  lek su ilave edilerek har hazrlamaktadr. Har ahap tekneler iinde karlmakta ve duvara sratle uygulanmaktadr (ekil 10.a). Balayc madde ksa srede katlat iin bir defada 1 m2 alana uygulanabilecek miktarda har hazrlanmakta, yzeye sratle uygulanmakta ve yaklak 10 dakika iinde prizini alarak katlamaktadr. Uygulama srasnda; ekil 1.a,bde grlen, dey, yatay veya apraz konumdaki ahap duvar dolgusundaki boluklara svann girmesine zen gsterilmektedir. Bylece, boluklar dolduran sva malzemesinin ahap yzeye yapmas salanmakta ve sva kalnl 3-10 cm arasnda deimektedir. 
10 dakika iinde katlaan kaba sva zerine ince sva uygulanmaktadr. nce svada kullanlan balaycmadde 1mm gz aklkl elekten geirildikten sonra kullanlmakta ve genellikle kum katlmadan har hazrlanmaktadr (ekil 10.a). Bazen ise ince taneli kumun da harca katldgrlmektedir (Tablo 1). nce sva da yzeye mala ile uygulanmakta, perdahlbu yzeyin zeri ise yumak haline getirilmi pamuklu bez ile, yukar-aa hareketlerle, ikinci kez perdahlanarak bitirme ilemi uygulanmaktadr (ekil 11.c). 



4. SONU 
Beypazargeleneksel evlerinde kullanlan Tatl Sva yerel kimliin ifadesi, yresel retim ve yapm teknii ile korunmas gerekli nemli bir mirastr. Bu svalarn raspa edilerek imento katkl sva ile deitirilmesi ise nemli bir hata olarak gzlenmektedir. Yrede bulunan al ta yataklarndan elde edilen malzemenin piirilip tlmesi ve bina yzeylerinin svanmasnda kullanlmak zere hazrlanmas ve uygulanmassreci yaayan bir bilgi ve deneyim olarak belgelenmesi, gelecek kuaklara aktarlmas gereken nemli bir mirastr. Bu balamda, bu aratrmada da zgn Tatl Sva irdelemesi yaplm, bu konudaki geleneksel bilgi, deneyim ve uygulamann srdrlebilmesi iin uluslar aras ilkeler dikkate alnarak baz neriler hazrlanmtr: 
Bu aratrma iin yaplan deney, gzlem, tespit ve irdelemeler sonucunda Beypazar evlerinin i ve dsvalarnda kullanlan malzemenin alta olduu saptanmtr. Altann geleneksel olarak piirilmesi srasnda i scaklk en fazla 220 oC ye ulaabilmitir. Frnda piirilen doal tan 120-130 oC scaklkta stlmasyla gnmzde kullanlan al svann bala


ekil 11. nce svann uygulanmas: (a) Elekten geirme (b) nce sva harcnn karlmas ve mala ile uygulan
(c) Pamuklu bez ile perdah yaplmas (14) 

ycmaddesi elde edilmitir. Bu scaklkta kimyasal olarak bnyesindeki su uzaklatrlm, malzeme yarhidrat (hemihidrat) hale dnm ve sva alsolarak bilinen yap malzemesi elde edilmitir. Malzemenin piirilme sresi ve scakl arttka da (170-220 oC), znebilir anhidrit IIIe dnmtr. Bu malzeme de, yar hidrat malzeme gibi, su ile kartrld zaman kaybetmi olduu kristal suyu tekrar bnyesine alarak katlamaktadr. Frnda piirilen doal tan tamam eit scaklkta piirilememitir. Dolaysyla frndan alnan talar da yar hidrat ve anhidrit karmndan olumutur. Bu teknikle geleneksel olarak elde edilebilme olanaolan sva yerine imento esasl malzemelerin kullanlmas ise koruma ilkelerine aykr bir davran ifade etmektedir. Bu nedenle, yenileme almalarnda uluslararas ilkeler dorultusunda her uygulama tmleriyle deerlendirilmeden uygulanmamaldr. Uluslararasve srdrlebilirlik ilkeleri dikkate alnarak Beypazarnda, gnmzde az da olsa hala zgn hali ile Tatl Svay sergileyen evlerdeki svalar korunmaldr. Deitirilmesi gerekenler ise geleneksel Tatl Sva malzemesi ile yenilenmeli, imento sva asla kullanlmamaldr. Bu ilke, zgn grnm iin olduu kadar, yap performansnkorumak ve arttrmak iin de gereklidir. zgn malzemenin sergilenmesi ve yerel kimliin bu zgn retim ve uygulama teknii ile srdrlmesi Beypazar iin nemli bir frsattr. Hatta bu dorultuda yaplacak almalar turistik cazibeyi de arttrabilir. Bu balamda, zgn sva malzemesi hammaddesinin retimi, malzemenin hazrlan ve uygulama teknii turizm amal olarak sergilenebilir ve Tatl Sva gelenei srdrlebilir. Bunun iin de ilgili personelin eitimi iin bilgi, deneyim ve tecrbe alverii salayacak iletiim alar kurulmal, koruma programlar hazrlanmal ve yok olma tehlikesi iinde bulunan Tatl Sva geleneinin srdrlmesi garanti altna alnmaldr. 
Bu almadan sonra yaplacak yeni almalarda; alesasl svann nem dengeleme zellii, yangna direnci, s iletkenlii, ses yutma zellii, bakteri, kf ve mantar oluumuna kar direnci, birlikte kullanld malzemelerle olan uyumu dikkate alnarak irdeleme ve deerlendirmelerin yaplmas nemlidir.  




